Print
Hits: 10501

लहान मुलांचे आजार अचानकपणे उद्‌भवतात इतकंच नाही तर ते चटकन्‌ गंभीर रूप धारण करू शकतात. कोणत्याही जंतूंनी होणाऱ्या आजाराची, लहान मुलं आणि म्हातारी माणसं अशी दोन सहज सापडणारी भक्ष्यं असतात, कारण त्यांची प्रतिकारशक्ती कमी असते.

लहान मुलाचं काम आधीच जास्त असतं, पण आजारी मुलाचं तर कितीतरी पटींनी अवघड! अशावेळी आईची मानसिक स्थिती जर बिघडलेली असेल तर तोच प्रसंग फार तीव्रतेनें जाणवतो. म्हणून मन समतोल ठेवण अन्‌ धीर धरणं फार महत्वाचं.

दुसरं म्हणजे आपली आईच घाबरलीय, रडतेय असं दृष्य आजारी मुलानं पाहिलं तर त्याचाही उरला सुरला धीर खचतो अन्‌ तो आणखीनच असहाय्य होतो. त्याचा त्याच्या लवकर बरं होण्यावर नक्कीच परिणाम होतो. म्हणून स्वत: खचून न जाता मुलालाही सतत धीर देण्याचाच प्रयत्‍न करावा. आपले दैनंदिन कार्यक्रम अचानक बदलावे लागतात. काही महत्वाची कामं रद्द करावी लागतात. त्यातून काही लगेचच मार्ग न निघण्यानं निराश व्हायला होणं हे सह्जिक आहे. आजारी मुलाबरोबर आईनं नुसतं ‘असणं’ औषधांच्या जोडीला फार आवश्यक आहे. त्यामुळं मुलाला खूप सुरक्षित वाटतं.

कधी कधी लहान मुलं मांडीत घेऊन बसायला लावतात. त्याचंही मानसशास्त्र हेच असल्यानं ते अवश्य करावं. त्याचा त्रास मुळीच वाटून घेऊ नये. त्याला अशीच सवय लागेल असं वाटणं चुकीचं आहे. मूल बरं वाटल्यावर मांडीत बसून नक्कीच रहाणार नाही याची खात्री बाळगावी.

आजार आणि प्रतिकार शक्ती
सगळेच आजार लसी देऊ टाळता येत नाहीत. काही गंभीर आजारांवर लसी मिळतात. त्याच मोजक्या लसी आपल्या मुलांना दिलेल्या असतात. हळू हळू आणखी काही आजारांवरही लसी तयार करण्याचं काम चालू आहे आणि काही काळानंतर त्या मिळूही लागतील. पण या शिवायही काही आजार होऊ शकतात आणि त्यावर प्रतिबंधक असे उपाय नसतात. त्यामुळं आपण इतक्या लसी दिल्या तरी मूल आजारी कसं पडतं, अशी शंका घेणं बरोबर नाही. दुसरं म्हणजे सगळेच आजार गंभीर नसतात. आणि अशा छोटया मोठया आजारांमुळं त्यांची प्रतिकारशक्ती आणि सहनशक्ती वाढीला लागते. अशा सर्व आजारामध्ये मुलाच्या तब्येतीवर आणि आजाराविरूध्द प्रतिकार करण्याची त्याची कुवत यावर नजर ठेवत त्याला आराम कसा वाटेल याकडं लक्ष पुरवलं म्हणजे झालं.

काही आजारात मुलाला जंतूंविरूध्द लढाई द्यायची असते. त्यासाठी लागणारी शरीराची यंत्रणा, शक्तिमान अन्‌ तयारीत असावी लागते. यासाठी प्रामुख्यानं पाण्याची अन्‌ साखरेची जरूरी असते. साखर व पाणी कमी पडू लागलं. की सर्वच अवयव व संस्था यांचा प्रतिकार कमी पडून जंतूंना वरचढ होण्याची संधी मिळते. म्हणून आजारी मुलाला भरपूर पाणी व ग्लुकोज (साखर) देत रहावं. आजारात भूक व पचनशक्ती मंदावल्यामुळं मूल कमी खातं. पण द्रव पदार्थ तरी भरपूर लघवी होईल इतके द्रवपदार्थ तोंडानं सतत द्यायला हवेत. उलटया होत असतील तर मात्र डॉक्टरांना लगेचच सांगायला हवं.



आजारातला बाळाचा आहार
भरपूर द्रव पदार्थ म्हणजे ग्लुकोज पाणी, लिंबू सरबत, चहा कॉफी इ. पेये, फळांचे रस, नारळ पाणी, साधं पाणी, ताक, सूप इ. काही मुलं चहा कॉफी आवडीनं घेतात पण सवय लागेल या भीतीनं पालकच द्यायला तयार नसतात. अशा वेळी कुठूनतरी द्रव पदार्थ पोटात जाणं महत्वाचं असतं. त्यामुळं सलाईन, ग्लुकोज शिरेतून देणं असे पर्याय टळू शकतात. शिवाय ही पेयं पिणं हे काही गैर नव्हे. हे ही लक्षात ठेवून त्याबद्दल बाऊ करू नये.

मऊ वरण भात, मुगाची खिचडी, साबुदाणा खीर इ. पदार्थ आवडी प्रमाणे अन्‌ मागेल तितकेच द्यावेत. आजारात अन्न पचवण्याची क्षमता तात्पुरती मंदावत असते. त्यामुळं सक्तीनं दिलेल्या अन्नाचा फारसा उपयोग नसतो. भूक लागत असली तर मात्र हे पदार्थ भरपूर द्यावेत.

अन्न कमी खाल्ल्यानं अन्‌ शरीराची या काळात गरज जास्त वाढलेली असल्यानं मुलाचं वजन लगेच मागे येऊ लागतं. अशा वेळी वाईट वाटणं सहाजिक आहे. पण जेव्हा मुल आजारातून बरं होऊ लागतं तेव्हा भरपूर भूक लागून ही सर्व कसर ते जास्त खाऊन, पचवून भरून काढतं. त्या काळाची वाट पहावी. कोणत्याही तथाकथित भुकेच्या औषधाशिवाय, टॉनिकशिवाय लागणारी भूकच मुलाला परत मूळपदी आणून वजन वाढण्यास मदत करते. आजारात दिलेली टॉनिकं, भुकेची औषधं यांचा काहीच उपयोग नसतो. अशा औषधांसाठी डॉक्टरांकडे आग्रह धरू नये.

स्वच्छता:
आजारी बाळाची स्वच्छता फार महत्वाची असते. बाळाला जुलाब उलटया होत असतील तर हे फारच कटाक्षानं लक्षात घ्यायला हवं. त्याचे लंगोट, दुपटी वेगळी ठेवून, स्वच्छ धुऊन, वाळवून वापरावीत. खाण्याच्या गोष्टी हाताळतांना हात स्वच्छ धुण्याचं विसरू नये.

हे कपडे, खाण्याचे पदार्थ झाकलेले ठेवावेत म्हणजे माशांपासून जंतूंचा प्रसार होणं टाळता येईल. तसंच बाळाच्या शरीराची स्वच्छताही करायला हवी. अंगात ताप असताना आंघोळ घालायची नाही हे जरी खरं असलं तरी ताप उतरल्यावर चटकन्‌ स्वच्छतेच्या उद्देशानं छोटीशी आंघोळ घालायलाच हवी. या आंघोळीमुळं काहीच तोटा होणार नाही. उलट मूल स्वच्छ, उत्साही होऊन काळजी घेणाऱ्यांनाही बरं वाटेल.

कपडे:
बाळाला आजारात काढा घालायला सोपे, मऊ, स्वच्छ, सुती कपडे घालावेत. ताप असतांना बाळाला अंगात कमीत कमी कपडे हवेत. म्हणजे ताप उतरायला मदत होते. तापात अंगात स्वटेर्स, टोपडी इ. जादा कपडे घातल्यानं मूल उबतं आणि ताप वाढल्यानं चिडचिड होत. काही मुलांना तापात झटके येण्याची शक्यता असते हे ही लक्षात ठेवावं.

औषध देणं:
बाळाला आजारात औषधं देणं हे अगदी अवघड पण आवश्यक काम! बरेचदा आजार आपले आपणच बरे होत असतात, पण औषधं मुलाला ‘आराम’ पडण्यासाठी वापरावी लागतात. उदा. ९९ अंश फॅ. पर्यंतचा ताप उतरवण्याची जरूरी नसते. पण १०० अंश फॅ. च्या पुढे गेल्यास त्याचाच मुलास त्रास होतो म्हणून तापाची औषधं देऊन, अंग पुसून तो कमी करावा औषधं आणून देणं हे जरी बाळावरच्या तुमच्या प्रेमाचंच द्योतक असलं तरी फार औषधं देणंही बरं नाही. औषधांचे दुष्परिणाम जर परिणामांपेक्षा जाचक होणार असतील तर ती टाळलेलीच बरी. शिवाय आजार आणि दुखणी सोसण्याची सहनशक्ती थोडीसी वाढवायचाही प्रयत्‍न करावा. त्रास जास्त होतोय असं दिसताच औषधं जरूर देऊन बाळाला आराम द्यावा.

कोणतीही औषधं रिकाम्या पोटी द्यावी. पण जी औषधं भरल्यापोटी द्यायची असतात. ती खाण्यानंतर देण्याऐवजी औषधं देऊन लगेच खायला घालावं. अशा मुळं समजा उलटी झाली तर. फक्त औषधच वाया जातं. खाल्लेलंही परत भरवावं लागत नाही. फक्त थोड्या वेळानं औषधं परत पाजलं म्हणजे झालं. कानात, नाकात, डोळ्यात औषधाचे थेंब घालताना घ्यायची काळजी म्हणजे, थेंब टपकन पडणार नाही अशा रीतीनं घालावं डोळ्यात थेंब घालतांना नाकाच्या बाजूच्या डोळ्याच्या कडेला १-१ थेंब डोळा मिटलेला असतांना घालावा व नंतर हातानं डोळा उघडून तो डोळ्याच्या घरंगळू (ओघळू) द्यावा. त्यामुळं डोळ्यांत औषधं घालणं सोपं जातं. नाकात थेंब घालतांनाही ड्रॉपर नाकात न घालता १-१ थेंब नाकपुडीत घालुन नंतर मुलाला कुशीवर वळवावं व नाक थोडसं चोळावं. नाहीतर थेंब सरळ नाकातून घशात जातात. मुलाला कडवट चव लागून एखादेवेळी उलटीही होते अन्‌ नाकाला थेंब न लागल्यानं चोंदलेले नाकही ठीक होत नाही. कानात औषधं घालतांना एका वेळी एकाच कानात औषध घालू शकतो हे लक्षात ठेवून त्याप्रमाणं करावं.

हे सगळं करतांना मुलाला दाबून धरून जबरदस्तीनं, कशाचे तरी भीती घालून करू नये. औषधांचा आणि त्यावेळेचा कटु अनुभव मुलं विसरत नाहीत आणि मग औषधं पाजणं आणखीच अवघड होतं तसंच रडणार्‍या मुलाला नाक दाबून औषधं पाजणं तर फारच धोक्याचं असतं. अशा वेळी थोडे थेंब जरी श्वासमार्गात गेले तरी ते प्राणघातक ठरू शकतात, हे लक्षात ठेवावं. तोंडानं औषधं देतांना चमचा औषधं तोंडात सोडल्यानंतर जिभेच्या टोकावर दाबून धरला तर मूल औषधं लगेच गिळून टाकतं आणि काम लवकर संपतं.



करमणूक
आजारी मूल आईला सोडत नाही हे जरी खरं असलं तरी तीच त्याची करमणूक होऊ शकत नाही. तर आईनं त्याला जमेल, आवडेल असे खेळ खेळणं, गोष्टी, गप्पा, गाणी, मोठ्या मुलांसाठी टीव्ही इ. करमणुकीचे खेळ केले पाहिजेत.

यामुळं दोघांचाही अवघड वेळ चांगला जातो. मानसिक ताण कमी होतो. खेळत्या मुलाला घ्यायला सर्वजण असतात. पण आजारी मुलाला मात्र आईच हवी असते आणि इतरांचा फारसा प्रत्यक्ष उपयोग नसतो.

अर्थात्‌ आईला हवी असलेली मदत ते सर्वजण नक्कीच देऊ शकतीत. घरातल्या इतरांची मोठी जबाबदारी म्हणजे आईला मुलासाठी मोकळं ठेवणं. तिची इतर कामं करणं म्हणजेच मुलाला मदत केल्यासारखं आहे. घरात एक मूल आजरी असलं की काम खूप पडतं. त्यासाठी मनुष्यबळाची जरूरी असते, ती मिळावी इतकीच आईची अपेक्षा असते. त्यास सहभागी झाल्यानं पुष्कळसे प्रश्न सुटतात.

आजकाल नोकऱ्या करणाऱ्या आयांना मुलांच्या आजारासाठी वेगळ्या रजा मिळत नाहीत. पण याच काळात मुलाला आईची फारच जरूरी असल्यानं त्यासाठी प्राधान्यानं रजा घ्यावी. अगदी बिनपगारी असली तरी. मुलांच्या आजारात पालकांच्या रजेसंबंधीच्या प्रश्नांवर विचार होणं आवश्य आहे. परदेशात मुलांच्या आजारासाठी पालकांना पगारी रजा सुध्दा मिळतात. मुलं आजारी पडण्याची शक्यता आणि प्रमाण कमी असून सुध्दा या प्रश्नावर विचार होऊन त्यावरच तोडगा अंमलात आला आहे.

मुलांना आजारबद्दल काही माहिती असल्यानं आणि कोणत्याच जबाबदारीची जाणीव नसल्यानं त्यांची शारीरिक स्थिती सुधारल्या बरोबर मानसिक स्थिती लगेचच पूर्ववत्‌ होते, आणि अगदी खूप आजारी बाळसुध्दा एखाद्या दिवसात उडया मारू लागतं. यावरूनच खरा आजार किती असतो अन्‌ मानसिक ताण किती असतो याचं उत्तर मिळतं एकदा मूल खेळू लागलं की त्याला जबरदस्तीनं अंथरूणात ठेवता येणं शक्यच नसतं. फक्त त्याच्याशी मुद्दाम धावपळीचे खेळ खेळून त्याला प्रोत्साहन न देणं आपण करायचं असतं. तेवढं पथ्य सांभाळलं, तर मुलांना ‘विश्रांती’ ची जरूरी नसते. मुलांची झीज लवकर भरून निघत असल्यानं ते झपाटयानं ‘दुरूस्त’ होतात, आणि आपण सुटकेचा नि:श्वास टाकतो!