Print
Hits: 22260
Cigarette सिगारेट

कोलेस्टेरॉल, उच्च रक्तदाब, धूम्रपान, इतर उत्तेजक पदार्थ, स्थूलत्व आणि बैठी जीवनशैली, आनुवंशिकता, मधुमेह, मानसिक ताण, मानसिक एकटेपणा हे सर्व हृदयविकाराच्या द्रुष्टीने धोक्याचे घटक आहेत.

हृदयधमनीविकाराला (आणि त्यामुळे होणा-या हृदयविकाराला) कोणकोणत्या गोष्टी कारणीभूत होतात ते आपण पाहिलं. हृदयविकार टाळायचा असला तर कोलेस्टेरॉलची पातळी, धमनीच्या अस्तराला होणारी दुखापत, धमनीला येणारे पेटके आणि रक्तात तयार होणाऱ्या गुठळ्या या गोष्टी नियंत्रणात हव्यात. तेव्हा या गोष्टींवर परिणाम करणारे, त्यांना कारणीभूत ठरणारे घटक म्हणजेच धोक्याचे घटक कोणते असतात ते आपण पाहू या.

कोलेस्टेरॉल
आपल्या शरीरातील कोलेस्टेरॉल नियंत्रणाचं काम यकृत करत असतं. आपल्या रोजच्या दैनंदिन आहारातल्या घटकामधून यकृत कोलेस्टेरॉल बनवत असतं. आणि यकृताची ही क्षमता ब-याच अंशी आनुवंशिक असते. त्यामुळे काही लोकांची कोलेस्टेरॉल पातळी त्यांनी कितीही संपृक्त चरबीयुक्त पदार्थ खाल्ले तरी फारशी वाढलेली आढळत नाही. तर याउलट काही लोकांच्या आहारात संपृक्त चरबीचा फारसा भाग नसतानासुध्दा त्यांची कोलेस्टेरॉलची पातळी वाढत गेलेली दिसते. अशा लोकांच्या दृष्टीनं आहारातील कोलेस्टेरॉलवर नियंत्रण ठेवणं फारच आवश्यक असतं. आपल्या रक्तातील कोलेस्टेरॉलची पातळी प्रमाणात ठेवायची असली तर आहारातून कोलेस्टेरॉल न खाणं किंवा कमीत कमी खाणं हा एक त्याचा मार्ग आहे. कोलेस्टेरॉलच्या दोन प्रकारांपैकी रक्तामधील कोलेस्टेरॉलची पातळी जास्त असणं आणि कोलेस्टेरॉलची पातळी कमी असणं हेही फार आवश्यक असतं. आपल्या आहारातील काही पदार्थामधून आपल्याला थेट कोलेस्टेरॉलच मिळत असतं. उदा. अंड्यातला पिवळा बलक. हा बलक जवळ जवळ संपूर्ण कोलेस्टेरॉलचा बनलेला असतो. तसचं लोणी, साय, चीज (Cheese), तूप इ. पदार्थांमधून आपल्याला कोलेस्टेरॉल आणि संपृक्त चरबी मिळते जिचं रूपांतर पुढे Cholesterol मध्ये होतं. कोलेस्टेरॉलची पातळी कमी ठेवायची असली तर हे पदार्थ आहारातून गाळणं आवश्यक आहे.

आपल्या आहारातील तेल, तूप, लोणी या आणि अशा स्निग्ध पदार्थापैकी कोणते संपृक्त चरबीचे आहेत हे बघण्याचा साधा मार्ग म्हणजे हे पदार्थ किती तापमानाला गोठतात, ते बघावं. सर्वसाधारण तापमानाला म्हणजे हे पदार्थ किती तापमानाला जे पदार्थ घट्ट होतात ते संपृक्त चरबीचे असतात असं म्हणायला हरकत नाही. आपल्या रोजच्या स्वयंपाकातलं शेंगदाणा तेल, करडईच तेल किंवा सोयाबीन तेल ही आणि अशी वनस्पतिजन्य तेल घरातल्या तापमानात द्रवस्थितीत असतात. आणि ती असंपृक्त चरबीची असतात. पण पामतेल व खोबरेल तेल यांच्यात मात्र बऱ्याच प्रमाणात संपृक्त चरबी असते.

उच्च रक्तदाब
उच्च रक्तदाबाखाली वाहणारं रक्तं हे अधिक दाबाखाली वाहात असल्यामुळे धमनीच्या भिंतीवर अधिक जोरात धडका देतं आणि त्यामुळे धमनीच्या भिंतींना इजा पोचण्याची शक्यता असते. अशी इजा पोहचली की त्या ठिकाणी कोलेस्टेरॉलचा थर साचून अडथळा तयार होऊ लागतो.

अडथळा तयार झाल्यामुळे धमनी चिंचोळी होते, ती चिंचोळी झाल्यामुळे, रक्तप्रवाहाला मिळणारी वाट कमी झाल्यामुळे, रक्तप्रवाहाचा दाब आणखी वाढतो आणि ते आणखी जोरानं भिंतीवर धडका देऊ लागतं. असं एक दुष्टचक्र उच्च रक्तदाबामुळे सुरू होतं.
धूम्रपान: धूम्रपान य विषयावर जगभर आज इतकं संशोधन चालू आहे आणि झालेलं आहे की धूम्रपान आपल्या आरोग्याला अपायकारक असतं हे सर्वांनाच माहीत आहे. धूम्रपानामुळे श्वसनसंस्थेचे रोग होण्याची तसंच फुफ्फुसांचा कॅन्सर होण्याचीही शक्यता असते हेही आज ब-याच लोकांना माहीत आहे.

फारशी माहीत नसलेली गोष्ट आहे ती ही की धूम्रपानामुळे फुफ्फुसांच्या कॅन्सरपेक्षाही हृदयविकार होण्याची शक्यता जास्त असते. धूम्रपान न करणा-यापेक्षा धूम्रपान करणा-यांमध्ये हृदयविकाराचं प्रमाण २-३ पटींनी जास्त असतं. धूम्रपानातले हानिकारक घटक म्हणजे निकोटिन आणि कार्बन-मोनॉक्साईड. निकोटिन हे विषारीच असतं. कीटकनाशक म्हणून त्याचा वापरही केला जातो. त्यामुळे विडीकिंवा सिगरेटमधून तंबाखू ओढल्यानं हानिकारक असं निकोटिन आपल्या शरीरात जाईल यात विशेष ते काही नाही. बिडी किंवा सिगरेट ओढायला लागल्यानंतर निकोटिन आणि कार्बन - मोनॉक्साईड हे पदार्थ रक्तात शोषले जातात. रक्तातल्या निकोटिनमुळे धमनीतल्या आतल्या अस्तराला इजा पोहोचू शकते. तर कार्बन - मोनॉक्साईड रक्तातल्या हिमोग्लोबिनशी संयोग पावतं आणि त्यामुळे प्राणवायुचं रक्तातलं प्रमाण कमी होतं. निकोटिन हे व्यसन बनतं. म्हणजे त्याच्या अमलाखाली मेंदूतला एक भाग ताणाखाली असल्यासारखा प्रतिक्रिया करू लागतो. ताणाला तोंड देण्यासाठी आवश्यक असलेल्या ऍड्रिनॅलिन (Adrenaline) सारखी हार्मोन्स (Hormones) रक्तात सोडली जातात. धमन्या आकुंचन पावतात. हृदय जास्त जोरानं स्पंदन पावू लागतं आणि रक्त अधिक चिकट बनून गुठळी तयार होण्याची शक्यता वाढू लागते. रक्तदाबही तात्पुरता वाढतो. नेमका त्याच वेळेला कार्बन-मोनॉक्साईडशी संयोग पावून रक्तातील प्राणवायू कमी झालेला असल्यामुळे जेव्हा अधिक प्राणवायुची गरज असते तेव्हाच नेमका प्राणवायुचा पुरवठा कमी पडू लागतो आणि ऍन्जायनाचा किंवा हृदयविकाराचा झटका येण्याची शक्यता वाढते. हे सगळं टाळायचं असेल तर निकोटिन टाळणं म्हणजे धूम्रपान न करणं आणि करत असल्यास बंद करणं आवश्यक ठरतं. तोंडावाटे तंबाखू खाल्ल्याचे दुष्परिणामही धूम्रपानासारखेच असतात. निकोटिन हा काही आपल्या अन्नाचा आवश्यक भाग नाही. एवढंच नाही तर तो पोषकही नाही, उलट हानिकारक आहे. हृदयविकाराच्या दृष्टीनं सुध्दा निकोटिन आहारातून वर्ज्य करणं अतिशय आवश्यक आहे.

इतर उत्तेजक पदार्थ: ब्राउन शुगर, कोकेन, मार्फिन, हेरॉइन अशा वेगवेगळ्या नावांनी चोरटेपणानं विकल्या जाणा-या पदार्थांना ‘ड्रग्ज’ या एका सर्वसमावेशक नावानं हल्ली ओळखल जातं. ‘ड्रग्ज’ या शब्दाचा मूळ अर्थ औषध असा असला तरी एखादी व्यक्ती ‘ड्रग्ज’ घेते असं कोणी म्हणालं तर त्याचा अर्थ ती व्यक्ती औषध घेते असा होत नाही हे आपल्याला माहीत असतं. चटकन व्यसन लावणा-या, आरोग्याला अतिशय अपायकारक असलेल्या आणि बेकायदेशीररीत्या चोरटेपणानं विकल्या जाणा-या कोकेनसारख्या पदार्थांना ड्रग्ज म्हटलं जातं. हे पदार्थ हृदयविकाराच्या दृष्टीनं अतिशय वाईट असतात. रक्ताच्या गुठळ्या तयार होणं, किटणातून रक्तस्त्राव होणं आणिहृ हृदयधमन्या आकुंचन पावणं या सगळ्या प्रक्रिया घडून येण्यात या उत्तेजक पदार्थांचा फार मोठा हात असू शकतो. या पदार्थांच्या सेवनामुळे अनुकंपी चेतासंस्था (Sympathetic Nervous System) उत्तेजित होते आणि ऍड्रिनॅलिन व इतर हार्मोन्सची रक्तातील पातळी भराभर वाढत जाते. ड्रग्ज घेणा-या व्यक्तीला खूप छान वाटू लागतं. पण ही अवस्था थोडाच काळ टिकते. आणि मग अतिशय उदास, निरूत्साही, निराश वाटू लागतं. या अवस्थेतून बाहेर पडण्याचा मार्ग म्हणजे परत ड्रग्ज घेणं. अशा रीतीनं ड्रग्ज घेण्याचं व्यसन अतिशय लवकर लागतं. आणि एकदा लागलेलं व्यसन सुटता सुटत नाही. ड्रग्जच्या वाढत्या व्यसनाबरोबरच हृदयविकाराचा, हृदयझटक्याचा धोकाही वाढत जातो.
स्थूलत्व आणि बैठी जीवनशैली: लठ्ठपणा आणि फारसे शारीरिक श्रम करावे न लागणारी दैनंदिन राहणी असलेली जीवनशैली या गोष्टींचाही हृदयविकार होण्यात वाटा असतो. अशा लोकांमध्ये हृदयविकाराचं प्रमाण इतरांपेक्षा जास्त असल्यांचं आढळून येतं.

हृदयविकाराच्या दृष्टीनं आणखी काही धोकादायक असे घटक आहेत की ज्यांच्यावर आपलं काहीही नियंत्रण असू शकत नाही. उदा. लिंग, वय, आनुवंशिकता, मधुमेह.
लिंग आणि वय: हृदयविकारानं मृत्यू येण्याचं प्रमाण ६५ वर्षांनंतर पुष्कळ जास्त असलं तरी एकूण मृत्यूंपैकी १/३ मृत्यू ६५ वर्षांपूर्वीच झालेले असतात. त्यातही हृदयविकारानं मृत्यू होण्याचं प्रमाण पुरूषांमध्ये जास्त आहे. असं आढळून आलेलं आहे की ३५ ते ४४ वर्षांच्या वयानंतर मात्र हे प्रमाण जवळ-जवळ सारखंच असतं. मेनोपॉज पूर्वी (म्हणजे मासिक पाळी बंद होण्यापूर्वी) स्त्रियांच्या रक्तात चांगल्या कोलेस्टेरॉलचं म्हणजे HDL Cholesterol चं प्रमाण जास्त असत, आणि त्यामुळे बहुधा त्यांचा हृदयविकार कमी होत असावा.
आनुवंशिकता: आपल्या रोजच्या आहारातून किती कोलेस्टेरॉल तयार होतं हे आपल्या यकृताच्या कामगिरीवर अवलंबून असतं. काही लोकांना आनुवंशिकत:च या दृष्टीनं कार्यक्षम असं यकृत मिळालेलं असतं तर काही लोकांचं यकृत पुरेसं सक्षम नसतं. या बाबतही आपल्या हातात करण्याजोगं काहीच नसतं.
मधुमेह:हृदयविकाराचा झटका येऊन मृत्यू येण्याचं प्रमाण मधुमेहींच्यामध्ये इतर लोकांपेक्षा जास्त असतं. विशेषत: लहान वयात ज्यांना मधुमेह झालेला असतो त्यांच्या मध्ये हे प्रमाण वाढलेलं आढळून येतं. मधुमेह हा ब-याच वेळा आनुवंशिक असतो. त्यामुळे तो टाळता येत नाही. पण योग्य आहार, व्यायाम यांसारख्या गोष्टींनी तो आटोक्यात मात्र ठेवता येतो. हृदअपु-या याला होणारा रक्तपुरवठा हृदयधमनीविकारामुळे कमी झालेला असला की हृदयविकार होतो आणि काही कारणानं तो पूर्णपणे बंद पडला किंवा बराच काळ अपुऱ्या प्रमाणात सुरू राहिला तर हृदयविकाराचा झटका येतो हे आपण पाहिलं.

हृदयधमनी विकारात हृदयधमन्यांमध्ये अडथळे निर्माण झालेले असतात आणि त्यामुळे त्या चिंचोळ्या होऊन रक्ताचा प्रवाह कमी झालेला असतो. याशिवाय काही वेळेला अडथळ्यांमधून रक्तस्त्राव होऊन रक्ताच्या गुठळ्या प्रवाहात येतात आणि चिंचोळ्या भागात त्या अडकून बसून रक्तपुरवठा बंद पडतो. पण कधी कधी खुद्द हृदयधमनीलाच पेटका येऊन ती एकदम चिंचोळी होते आणि अशा तात्पुरत्या चिंचोळ्या झालेल्या धमनीतही अडथळ्याच्या ठिकाणी रक्तप्रवाह पूर्णपणे बंद पडून हृदयविकाराचा झटका येऊ शकतो. म्हणजे, हृदयविकाराला (कार्डिऍक हार्ट डिसीजच) कारणीभूत कोण? तर हृदयधमनी विकार आणि हृदयधमनी विकाराला कारणीभूत असलेल्या गोष्टी म्हणजे एकतर कोलेस्टेरॉलचं धमनीच्या आतल्या भागावर बसणारं किटण (याला कारण म्हणजे रक्तातील कोलेस्टेरॉलची वाढलेली पातळी), दुसरं म्हणजे हृदयधमन्यांना येणारे पेटके, आणि तिसरं म्हणजे हृदयधमनीतील अडथळ्यांमधून रक्तस्त्राव होऊन बाहेर सुटणाऱ्या रक्ताच्या गुठळ्या. या तिन्ही गोष्टींना कारणीभूत असणाऱ्या बाबी म्हणजे, वाढीव कोलेस्टेरॉल, उच्च रक्तदाब, निकोटिन असलेल्या पदार्थांचं सेवन, वाढतं वय, आनुवंशिकता, आहार, मधुमेह अशा असतात हे आपण पाहिलं. यापैकी काही बाबींवर आपलं नियंत्रण असूच शकत नाही हे खरं असलं तरी काही बाबी मात्र आपण प्रयत्‍नानी आटोक्यात ठेवू शकतो. शिवाय या सगळ्या घटकांच्या जोडीला आणखी दोन घटक बरेच महत्त्वाचे असल्याचं अलीकडे लक्षात येऊ लागलं आहे. एक म्हणजे मानसिक ताणतणाव आणि दुसरा म्हणजे एकटेपणा किंवा एकाकीपणा.



मानसिक ताण
मानसिक ताण मोजण्याचं साधन आज उपलब्ध नसलं, तरी सध्याच्या आधुनिक जगामध्ये, आपल्या आधुनिक दिनक्रमामध्ये सकाळी उठल्यापासून रात्री झोपेपर्यंत अनेक मानसिक तणावाचे, ताणाचे प्रसंग आपल्या रोजच्या आयुष्यात घडत असतात. यांच्यामुळे मनावर प्रचंड ताण पडतो असं नाही पण सौम्य प्रमाणातला ताण मात्र आपल्या जीवनामध्ये मनावर बराच काळ असतो तर काही काही वेळा अचानक अतिशय मोठा ताणही येण्याची शक्यता असते.

या दोन प्रकारच्या ताणांना आपण तीव्र ताण आणि सौम्य ताण असं म्हणू या. बहुतेक वेळा तीव्र मानसिक ताण हा तात्कालिक, अगदी थोड्या वेळापुरता असतो. तर सौम्य मानसिक ताण मात्र बराच काळ चालू राहतो. ताण मानसिक असो किंवा शारीरिक, त्याला तोंड देण्याची, त्याला प्रतिसाद देण्याची आपल्या शरीराची पध्दत एकच असते. ताण निर्माण झाला की ज्याला इंग्रजीत फाईट ऑर (Fight or Flight) फ़्लाईट असं म्हणतात ती यंत्रणा कार्यरत होते म्हणजे समोर आलेल्या आव्हानाला तोंड देऊन त्याच्याशी लढाई करणं किंवा ते झेपत नसल्यास पळून जाणं. या दोन गोष्टी साध्य होण्यासाठी अनेक प्रतिक्रिया आपल्या शरीरात ओळीनं घडत जातात.म्हणजे ‘लढा किंवा पळा’ असंच या यंत्रणामार्फत सांगितलं जातं.

हे कसं होतं?
आपला मेंदू आणि हृदय यांना जोडणारी जी चेतासंस्था असते तिला अनुकंपी चेतासंस्था (सिम्पथेटिक नर्व्हस सिस्टम्‌) असं म्हणतात ताण निर्माण झाला की अनुकंपी चेतासंस्थेकडून मिळालेल्या संदेशामुळे हृदय अधिक वेगानं आणि अधिक जोरानं स्पंदन पावू लागतं आणि हृदय धमन्या आकुंचन पावू लागतात. दुसरं म्हणजे मेंदूकडून इतर इंद्रियांना गेलेल्या संदेशामुळे ऍड्रेनल ग्रंथीमधून ऍड्रिनॅलिन सारखे स्टिरॉईड्‌स पाझरू लागतात. रक्तातून ही हार्मोन्स आणि स्टिरॉईड्‌स हृदयापर्यंत पोचतात. तीव्र ताणामुळे ऍड्रिनॅनिल आणि त्याच्या जोडीला नॉरऍड्रिनॅलिन या हार्मोन्सचं प्रमाण वाढतं तर सौम्य पण दीर्घकाळ असणाऱ्या ताणामुळे कॉर्टिझोनचं प्रमाण वाढतं. या हार्मोन्सच्या वाढलेल्या पातळीमुळे पुढील गोष्टी घडून येतात. आपले स्नायू आकुंचन पावू लागतात. त्यामुळे शरीर जरा अधिक टणक बनून, होणा-या दुखापतीपासून शरीराचं रक्षण होऊ शकतं.

ही सर्व यंत्रणा शतकानुशतकं उत्क्रांत होत आलेली आहे. जेव्हा एखादा धोका स्पष्ट थोड्या काळासाठी असतो, म्हणजेच पडणारा शारीरिक किंवा मानसिक ताण तीव्र असला तरी थोड्या काळासाठी असतो तेव्हा ही यंत्रणा अतिशय उपयोगी ठरते. उदा. समजा सकाळच्या वेळेला तुम्ही फिरायला निघाला आहात. वेळ सकाळची छान, शांत आणि थंड आहे, रस्त्यांवर रहदारी फारशी नाही त्यामुळे तुम्ही रमत गमत मजेत चालला आहात, इकडे तिकडे बघून तुम्ही रस्ता ओलांडताय आणि तेवढ्यात अचानक वळणावरून एक मोटार अतिशय वेगानं वळून तुमच्या दिशेनं येताना तुम्हाला डोळ्याच्या कोपऱ्यातून दिसते. मोटार तुमच्या अंगावर आदळणार असा मोठा धोका स्पष्ट दिसताच तुमचं शरीर अतिशय झटपट कार्यरत होतं.

तुमची ‘फाईट ऑर फ्लाईट’ ही यंत्रणा झटपट काम करायला लागते. तुमच्या स्नायूंवर ताण येतो, अंगात एकदम जोम येतो आणि तुम्ही घाईघाईनं पाउलभर मागे उडी मारता. घाईनं तशीच&#x0न उभे राहता पण तरी पायातलं त्राण गेल्यासारखंच तुम्हाला वाटत असतं. पण थोड्याचवेळात म्हणजे काही मिनिटातच तुमची शारीरिक स्थिती पूर्ववत होते. या सगळ्या गोष्टीत जेमेतेम काही मिनिटांचा काळ आणखी दोन पावलं मागे टाकून फुटपाथवर चढण्याच्या गडबडीत फुटपाथच्या कडेला अडकून तुम्ही खाली पडता. त्यामुळे तुम्हाला थोडासा मुका मार बसतो. कोणे बघितलं तर नाही ना असं बघत तुम्ही हळुहळू उठू020;गेलेला असतो. म्हणजे तुमची ‘फाईट ऑर फ्लाईट’ यंत्रणा फक्त काही मिनिटंच कार्यरत झालेली असते आणि नंतर तुमचं शरीर पूर्वस्थितीत परत आलेलं असतं. हे तीव्र मानसिक आणि शारीरिक ताकाळ चालू राहतो.

आपल्या दैनंदिन जीवनामध्ये, विशेषत: शहरातील दैनंदिन आयुष्यामध्ये सकाळी उठल्यापासूनच मानसिक ताणतणावाला सुरूवात होते. एकतर पुष्कळदा सकाळी उठायला आपल्याला उशीर झालेला अ◂�ाचं उदाहरण झालं. असा ताण अगदी थोडा काळच असल्यामुळे त्याला प्रतिसाद देणारी यंत्रणा अतिशय थोडा काळ कार्यन्वित होऊन परत शरीर मूळ पदाला आलेलं असत. दुर्दैवानं सौम्य मानसिक ताण मात्र बराच तो. उठल्यावर कधी दिवे गेलेले असतात, तर कधी पाणी आलेलं नसतं. दूधवाला आपल्याला हवं असतं त्यापेक्षा दूध कमी देतो कारण त्याची दुधाची गाडी वेळेवर पोचलेली नसते. वर्तमानपत्र उशिरा येतं. घाईघाईनं सगळं उरकून सकाळच्या न्याहारीसाठी म्हणून तुम्ही टेबलापाशी बसता तेव्हाच नेमका तुमच्या कुणातरी मित्राचा फोन येतो आणि तो सांगतो की तुमच्या दोघांच्या परिचयाचा असलेला एक तिसरा मित्र हृदयविकाराचा झटका येऊन हॉस्पिटलमध्ये भरती झालाय. मित्राशी बोलण्यात तुमचा वेळ तर जातोच शिवाय त्याच्या जोडीला मनावर ताणही पडतो. घाईनं न्याहारी उरकून तुम्ही ऑफिसला जायला निघता आणि नेमकं दारात तुम्हाला तुमचे शेजारी अडवतात. त्यांच्या घरच्या काही समारंभासाठी त्यांना तुम्हाला आमंत्रण द्यायचं असतं. शेजा-यांनी आमंत्रण देणं ही खरं म्हणजे काही ताणाची गोष्ट नाही पण तुम्हाला आधीच उशीर झालदुस-याशीा असल्यामुळे त्यांच्याशी बोलण्यात जी काही २-४ मिनिटं जातात त्यांनीसुध्दा मनावरचा ताण आणखी वाढतो.

घाईघाईनं त्यांच्याशी बोलणं उरकून तुम्ही बाहेर पडता आणि बस-स्टॉपवर जाता. तर त्या स्टॉपवर रोजच्या पेक्षा जास्त मोठी रांग असलेली तुम्हाला दिसते! तुम्ही रोज जी बस पकडता त्या बसमध्ये तुम्हाला जागाच मिळत नाही. दुसरी बस यायला अजून १५ मिनिटं वेळ असतो. मग आता १५ मिनिटं वाट बघून ऑफिसला उशिरा जावं की रिक्षा करून खिसा थोडा हलका करावा असा विचार करण्यात तुम्ही ५-१० मिनिटं खर्ची घालता आणि शेवटी स्वत:ची बेचैनी थांबवण्यासाठी म्हणून रिक्षाला हात करता. पण मध्ये विचारात तुम्ही ५-१० मिनिटं घालविली असल्यामुळे, आणि रस्त्यात त्या वेळेला फार रहदारी असल्यामुळे तुम्ही उशीराच्या बसनं ऑफिसला ज्या वेळी पोचला असतात त्याच वेळेला रिक्षानंही पोचता. म्हणजे तुमचा वेळही जातो आणि खिशातले थोडे पैसेही जातात.

असा वाढलेला मानसिक ताण घेऊनच तुम्ही ऑफिसमध्ये उशिरा पोचता आणि नेमकं त्याच दिवशी तुमच्या बॉसनं तुम्हाला आल्याबरोबर त्यांना रिपोर्ट करायला सांगितलेलं असतं. कधी नव्हे ते तुम्ही उशिरा गेल्यावर, जेव्हा बॉसना जाऊन रिपोर्ट करता तेव्हा तुम्ही फक्त आजच उशिरा आलात हे तुम्ही त्यांना सांगूनही खरं न वाटल्याचं त्यांच्या चेहऱ्यावर स्पष्ट दिसतं त्यामुळे त्यांनी तुम्हाला काहीही न म्हणता सुध्दा तुमच्या मनावरचा ताण आणखी वाढतो. अशा प्रकारे ऑफिसमध्ये वाढलेला मानसिक ताण घेऊन तुम्ही काम करत असल्यानं कामात चुकाही जास्त होतात. आणि मग चिडचिडलेल्या मन:स्थितीतच तुम्ही संध्याकाळी घरी परतता. घरी गेल्यावर कपडे बदलून, हातपाय धुऊन स्वस्थ आराम करत टीव्हीसमोर पडायचं असं तुम्ही ठरवत असतानाच घरी पोचल्यावर तुम्हाला कळतं की तुमच्या मुलीला बराच ताप आला आहे आणि तिला डॉक्टरकडे घेऊन जायला हवं आहे. आता आराम करण्याचा प्रश्न उरलेलाच नसतो. तुम्ही मुलीला डॉक्टरकडे घेऊन जाता, त्यांनी सांगितलेलं औषध घेऊन घरी परत येता आणि त्यानंतर झोपेपर्यंत मनात काही मुलीच्या आजाराचे, काही ऑफिसमधल्या कामाचे, काही केलेल्या चुकांचे असे विचार घोळत राहातात. आणि जेव्हा तुम्ही रात्री झोपता तेव्हासुध्दा मनावरचा ताण संपूर्णपणे नाहीसा झालेला नसतो. अशा रीतीनं सौम्य पण दीर्घकाळ टिकणाऱ्या मानसिक ताणाला तोंड देत तुम्ही दिवस काढलेला असतो. असं रोजच घडतं असं नाही परंतु दैनंदिन धावपळीच्या आयुष्यामध्ये अशा प्रकारचा मानसिक ताण खूप वेळेला आपल्या अनुभवाला येतो.

या मानसिक ताणाखाली वावरत असताना आपली ‘फाईट ऑर फ्लाईट’ यंत्रणा कार्यान्वित झालेली असते आणि ती दीर्घकाळ कार्यरत राहिल्यामुळे, धोका टाळण्यासाठी म्हणून कार्यरत होणारी ही यंत्रणा नुकसानकारक एवढंच नव्हे तर प्रसंगी प्राणघातकही ठरू शकते. आपल्या हातापायांच्याच नव्हे तर हृदयातल्या धमन्याही आकुंचन पावू लागतात. रक्तात गुठळ्या होण्याची शक्यता वाढत जाते. कारण रक्तगोठण्याची क्रिया बराच काळ जलद चालू राहते. शरीराचे बरेच स्नायू या काळात आकुंचित होतात. या स्नायूंमध्ये पाठ, खांदे, मान यांतल्या मोठ्या स्नायूंबरोबरच हृदयधमन्यांमधले अरेखित स्नायूदेखील असतात. एवढंच नव्हे तर खुद्द हृदयातले (Fibres) असतात.

हल्लीच्या आधुनिक युगात कुठल्याच प्रकारचा ताण नसलेलं आयुष्य जगणं ही अशक्य गोष्ट आहे. विशेषत: शहरी धावपळीच्या आणि स्पर्धेच्या जीवनात तर आता अशक्यच गोष्ट झाली आहे पण शक्यतो कमी ताण येईल असं बघणं आणि आलेला ताण योग्य रीतीनं हाताळणं हे मात्र आपण करू शकतो. ताणाच्या प्रसंगांना योग्य रीतीनं तोंड द्यायचं आणि नंतर मनावराचा ताण जाणीवपूर्वक हलका करायचा हे हृदयविकाराच्या दृष्टीनं महत्त्वाचं असल्याचं आता लक्षात येऊ लागलेलं आहे.



मानसिक एकटेपणा
या सर्व घटकांप्रमाणेच मानसिक एकटेपणा, एकाकीपण हाही हृदयविकार होण्यास, तो वाढण्यास आणि तो कमी न होण्यास कारणीभूत ठरत असावा असं लक्षात येऊ लागलं आहे.

डॉ. डीन आर्निश यांच्या म्हण्याप्रमाणे तर हृदयविकार होण्यात मानसिक एकटेपणा हा इतर घटकांइतकाच किंबहुना इतर घटकांपेक्षाही अधिक महत्त्वाचा आहे. कारण या नेहमीच्या, वैद्यकीय क्षेत्रात धोक्याचे घटक म्हणून ओळखल्या गेलेल्या बाबींमुळे फक्त ५० टक्के रूग्णांच्या हृदयविकारामागचं कारण कळू शकतं. उरलेल्या सुमारे ५० टक्के रूग्णांना हृदयविकार का झाला असावा ते नक्की सांगता येत नाही. कोलेस्टेरॉल, उच्च रक्तदाब यांसारख्या गोष्टी हृदयविकाराच्या संदर्भात महत्त्वाच्या आहेतच पण इतरही काही घटक त्यादृष्टीने महत्त्वाचं आहेत. मानसिक ताण हा महत्त्वाचा घटक असल्याचं आता मान्य होऊ लागलेलं आहे. त्याच्या जोडीला मानसिक एकटेपणा यागोष्टीलाही फार महत्त्व आहे असं ऑर्निश याचं प्रतिपादन आहे.

हृदयविकाराचं मूळ कारण शोधण्याच्या प्रयत्‍नाला ते जेव्हा लागले तेव्हा त्यांच्या असं लक्षात आलं की जी माणसं मनानं एकटी असतात, त्यांची इतरांशी फारशी जवळीक नसते त्यांच्यात हृदयरोगाचं प्रमाण जास्त असतं. मानसिक एकटेपणामुळे मनावर सतत सौम्य ताण राहतो. आणि असा सतत ताण हे हृदयविकाराला कारणीभूत ठरू शकतं. याउलट दुस-याशी जवळीक साधण्यानं, संपर्क वाढण्यानं हा ताण हलका होतो आणि परिणामस्वरूप आजारही कमी होऊ लागतो. एकटी राहणारी किंवा एकांडी माणसं थोडी चमत्कारिक वागतात, तुसडी असतात, हेकट असतात असे किंवा अशाच प्रकारचे उद्‍गार आपल्याला पुष्कळदा ऐकू येतात. मनानं निरोगी राहण्यासाठी माणसांमध्ये मिळून मिसळून राहणं, मैत्री करणं, कुणाशी तरी जवळीक असणं आवश्यक असतं हे सर्वसाधारणपणे सर्वांना मान्य असतं. अशी जवळीक, मिळून मिसळून राहणं हे केवळ मानसिकच नव्हे तर शरिरीक स्वास्थ्यासाठी आवश्यक आहे असं आता लक्षात येऊ लागलं आहे. अनेक संशोधन अभ्यासांमध्ये तसं आढळून आलं आहे.

१. ‘ऍलामेडा कांउटी स्टडी’ या नावानं प्रसिध्द असणाऱ्या एका संशोधन प्रकल्पात सॅन फ्रान्सिस्कोच्या आसपास राहणा-या ६९२८ स्त्री-पुरूषांचा तर ‘नॉर्थ कॅरेलिया स्टडी’ मध्ये पूर्व फिनलंडमध्ये राहणाऱ्या १३३०१ स्त्री-पुरूषांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासांचा कालावधी ५ ते ९ वर्षाचा होता. या प्रकल्पांमधून मिळालेल्या आकडेवारीचा अभ्यासं केल्यानंतर असं दिसून आलं की समाजात मिळून मिसळून राहणा-या आणि इतरांशी जवळीक असणा-या व्यक्तींपेक्षा एकांडेपणानं जीवन व्यतीत करणाऱ्या आणि कोणाशी फारशी जवळीक नसणा-या व्यक्तींमध्ये हृदयविकारानं आणि इतरही दुखाण्यामुळे अकाली मृत्यु येण्याची शक्यता दोन ते तीन पट अधिक असते.

२. सामाजिक किंवा मानसिक आधारामुळे, एवढचं नव्हे तर इतर सजीव प्राण्यांशी होणा-या व्यवहारामुळे, सरमिसळीमुळे, प्राण्यांमध्येही दुखणं होण्याचं प्रमाण कमी होतं असा एक आश्‍चर्यजनक निष्कर्ष ह्यूस्टन विद्यापीठात डॉ. रॉबर्ट नेरेम यांनी केलेल्या संशोधनातून पुढे आलेला आहे. या संशोधनात धमन्या तुंबण्याचा अभ्यास करण्यासाठी म्हणून काही सशांना भरपूर कोलेस्टेरॉलयुक्त आहार देण्यात येत होता. हे ससे पिंजर-यासाठी ठेवलेले होते आणि या पिंज-यांची जमिनीपासून छतापर्यंत थप्पी लावलेली होती. संशोधन कालावधी संपल्यावर सर्व सशांची तपासणी केली असता खालच्या पिंज-यामध्ये ठेवलेल्या सशांपेक्षा वरच्या पिंज-यामध्ये असलेल्या सशांच्या धमन्या अधिक तुंबलेल्या आढळल्या त्यांच्यात जास्त अडथळे निर्माण झालेले होते. हे असं का झालं असावं ते संशोधकांच्या प्रथम लक्षात येईना.

पण सर्व गोष्टींचा सखोल विचार केल्यावर त्यांच्या असं लक्षात आलं की बाकी सर्व गोष्टी सखोल असल्या तरी एका बाबतीत मात्र खालच्या आणि वरच्या सशांमध्ये फरक होता. सशांना ठरलेल्या वेळी त्यांचं खाद्य देण्यासाठी जी तंत्रज्ञ महिला रोज येत असे ती खालच्या पिंज-यामधील सशांशी त्या वेळी खेळत असे, बोलत असे. पण वरच्या पिंज-यामधील सशांशी मात्र ती खेळू शकत नसे कारण ती ठेंगणी होती वरच्या पिंज-यामध्ये अन्न ठेवण्याचं कर्तव्य तवढं ती पार पाडत असे. पण त्यांच्याशी खेळू-बोलू शकत नसे. या वरवर पाहता लहान वाटणा-या गोष्टींमुळे सशांना होणाऱ्या धमनीविकारात फरक पडला होता.

सर्व सशांना सारखंच अन्न देण्यात येत असूनसुध्दा आणि इतर बाबींमध्येही त्यांच्यात सारखेपणा असतानासुध्दा वरच्या पिंजऱ्यांमधल्या सशांना कमी प्रमाणात धमनीविकार झाला होता. या संशोधनातून मिळालेल्या या अनपेक्षित निष्कर्षाची खात्री करून घेण्यासाठी म्हणून पुन्हा एकदा असाच प्रयोग करण्यात आला. या नवीन प्रयोगातल्या सशांच्या एका गटातील सशांना गोंजारणे, त्यांच्याशी बोलणे, खेळणे या गोष्टी प्रयोगाचा एक भाग म्हणून नियमितपणे करण्यात येत होत्या तर दुस-या गटाला नियमितपणे फक्त खाऊ घालण्यात येत होतं.

प्रयोगाचा कालावधी संपल्यावर असं आढळून आलं की दुस-या गटातल्या सशांमधल्या कोलेस्टेरॉल, रक्तदाब आणि हृदयस्पंदनाचा वेग या गोष्टी तुलनीय असूनसुध्दा एवढा मोठा फरक पडला होता.

३. कुटुंबात राहणा-या किंवा एकत्र राहणा-या व्यक्तींमध्ये हृदयविकाराचं प्रमाण, एकटं राहणा-या व्यक्तींमध्ये असलेल्या हृदयविकाराच्या प्रमाणापेक्षा कमी असतं. एवढंच नव्हे तर एकटं राहणा-या व्यक्तीनं एखादा प्राणी, पक्षी किंवा मासे पाळले तरीसुध्दा हृदयविकार होण्याची शक्यता कमी होते. अशा पाळीव प्राण्यांमुळेही एकटेपणा आणि हृदयविकार कमी होतो.

४. इतरांशी असणारी जवळीक आणि त्यातून मिळणारा मानसिक आधार या गोष्टींची गुणवत्ता त्याच्या बाहुल्यापेक्षा महत्वाची असते. म्हणजे खूप लोकांशी परिचय असण्यापेक्षा थोड्याच लोकांशी दाट मैत्री असणे, खरी जवळीक असणं अधिक महत्वाचं आहे. याचा अर्थ अनेकांशी परिचय असू नये असा नाही. असा परिचय असणंही चांगलंच आहे. पण ज्यांच्याशी आपलं मन मोकळं करून बोलता येईल, ज्यांच्याशी खरी आंतरिक जवळीक असेल असे मित्र, आप्त सुहृद असणं आणि त्यांच्याशी आपलं मन मोकळं करणं, आपले विचार, आपल्या भावना व्यक्त करणं हे फार महत्वाचं आहे.

५. येल युनिव्हर्सिटी स्कूल ऑफ मेडिसिनमधल्या एका संशोधन प्रकल्पात ११९ पुरूष आणि ४० स्त्रियांचा अभ्यास करण्यात आला. या सर्वांची अँजियोग्राफी केली असता असं आढळून आलं की ज्या व्यक्तींना आपल्या प्रेमाची, मायेची, आपली काळजी करणारी माणसं आहेत असं वाटत होतं त्याच्यात हृदयधमनी विकाराचं प्रमाण इतरांपेक्षा कमी होतं. विशेष म्हणजे वय, लिंग, उत्पन्न, मधुमेह, उच्च रक्तदाब, धूम्रपान, आनुवंशिकता, एवढंच नव्हे तर चिडचिडपणा, रागीट वृत्ती या धोक्याच्या घटकांच्या पातळीशी या कमी प्रमाणाचा काही संबंध नव्हता.

६. ओहायओ स्टेट युनिव्हर्सिटी कॉलेज ऑफ मेडिसिनमधल्या शास्त्रज्ञांना असं आढळून आलं की जे लोक फार एकटे, एकाकी असतात त्यांची रोगप्रतिकारक्षमता कमी असते.

७. ‘सायन्स’ या प्रसिध्द आणि प्रतिष्ठित नियतकालिकात प्रकाशित झालेल्या एका लेखात म्हटल्याप्रमाणे समाजात राहूनही अलिप्त, वेगळं राहणं, एकटेपणा वाटणं ही गोष्ट मृत्युसंख्येच्या प्रमाणाच्या दृष्टीनं धूम्रपान, उच्च रक्तदाब, कोलेस्टेरॉलची उच्च पातळी, लठ्ठपणा, शारीरिक व्यायाम व श्रम यांची कमतरता यांसारख्या घटकांइतकीच महत्वाची आहे. किंबहुना वयामुळे पडणारा फरक लक्षात घेतल्यावर असं म्हणता येतं कि एकटेपणा हा धूम्रपानाइतका किंवा त्याहूनही अधिक धोक्याचा घटक आहे. डॉ. डीन ऑर्निश यांच्या प्रयोगात भाग घेणारे रूग्ण समाजाच्या वेगवेगळ्या स्तरांमधून आणि वेगवेगळ्या व्यावसायीक क्षेत्रांमधून आलेले होते.

या प्रयोगात त्यांनी भाग घेतला नसता तर त्यांचा एकमेकांशी फारसा संबंधही आला नसता. त्यांच्यापैकी प्रत्येकाला हृदयविकार झालेला होता एवढी एकच गोष्ट त्या सर्वांच्यात समान होती. पण जसजसे दिवस जाऊ लागले तसतसं डीन ऑर्निश यांच्या असं लक्षात येऊ लागलं की त्या सर्व रूग्णांमध्ये आणखी एक अतिशय महत्वाची अशी समान गोष्ट होती आणि ती म्हणजे त्यांची स्वतःकडे व जगाकडे बघण्याची दृष्टी. इतर अनेक गोष्टींमध्ये त्यांच्यात फरक असला तरी प्रत्येकजण मानसिक दृष्ट्या एकटा होता, एकाकी होता.

‘मी अगदी एकटा/एकटी आहे आणि मला हे एकटेपण नको आहे. मला इतरांशी मैत्री हवी आहे. मला अशी जवळीक हवी आहे. मला अशी जवळीक साधता येत नाही त्या अर्थी माझ्यात काहितरी उणीव आहे, कमतरता आहे. ती मला भरून काढायला हवी. विशेष काहीतरी करून दाखवायला हवं, खास कोणीतरी बनायला हवं म्हणजे मला इतरांकडून प्रेम मिळेल’. अशी साधारणपणे त्या प्रत्येकाची भावना होती. आपल्यात काहीतरी उणीव आहे अशी भावना एकदा झाली की ती तथाकथित उणीव भरून काढण्याचा प्रयत्‍न सुरू होतो. अधिक पैसा, अधिक यश, अधिक सत्ता यासाठी आणि यांसारख्या गोष्टींसाठी धडपड सुरू होते. त्या मिळाल्या की आपलं महत्व प्रस्थापित होईल, इतरांचं प्रेम आपल्याला मिळेल, आणि आपण सुखी होऊ असं वाटू लागतं. यातली हवी ती गोष्ट मिळाली नाही की आणखी धडपड, आणखी ताण सुरू होतो. आपल्याला हवी असलेली गोष्ट न मिळता ती दुसऱ्याला मिळाली तर ईर्षा, असूया या भावनांमुळे ताणात भर पडते. आणि हवी ती गोष्ट मिळाली, यश मिळालं तरी थोड्याच काळात असं लक्षात येतं की त्यामुळे काही आपण फार काळ सुखी होणार नाही आहोत. दुसऱ्याचं प्रेमही त्यामुळे मिळणार नाही. मिळवलेल्या गोष्टीचं सुख फार थोडा काळ टिकणार आहे. म्हणजे अजूनही काहीतरी कमी आहे. आणखी प्रयत्‍न करायला हवेत म्हणजे हवं ते मिळेल. सुख मिळेल. लोकांचं प्रेम मिळेल. मग आणखी धडपड सुरू होते आणि अशी व्यक्ती आणखी एकटी पडत जाते. स्वकेंद्रित वृत्ती, चिडचिडा आणि सगळ्या जगावर राग काढणारा किंवा राग दडपणारा स्वभाव, कडवटपणा हे स्वभाव विशेष व्यक्तीचा हृदयविकाराकडे झुकणारा कल दर्शवतात पण या साऱ्यांच्या मुळाशी असतो तो एकटेपणा, एकाकीपणा. आणि हा एकटेपणा धोक्याच्या इतर घटकांपेक्षाही अधिक धोकादायक असतो असा ऑर्निश यांचा दावा आहे.

या दाव्याच्या पुष्ट्यर्थ त्यांनी कार्यक्रमात भाग घेणा-या एका रूग्णाचं उदाहरण दिलं आहे. या रुग्णाला त्यांनी सॅम हे नाव दिलं आहे. त्याचं खरं नाव वेगळं आहे. तो एक जागतीक दर्जाचा धावपटू आणि सायकलपटू होता.

ऑलिंपिक स्पर्धांमध्ये पूर्वी भाग घेतल्याचं त्यानं कार्यक्रमाच्या सुरूवातीलाच सांगितलं होतं. तो अतिशय इर्षेनं सर्व स्पर्धामध्ये भाग घेत असे. एखाद्या शर्यतीत जर तो जिंकला तर तो पुढच्या शर्यतीपर्यंतचाच जेता आहे असं त्याला वाटत असे. आणि तो दुसरा आला तर तो पराभूत झाल्यामुळे पुढच्या शर्यतीत त्यानं जिंकायलाच हवं अशी त्याची मनोधारणा होत असे. म्हणजे तो पहिला किंवा दुसरा आला तरी त्याच्या मनातली ईर्षा संपत नसे आणि ताण कमी होत नसे. परिणामी तो मनानं एकटा पडत असे.

सॅम ४९ वर्षाचा असताना एका शर्यतीत धावताना त्याच्या छातीत खूप दुखू लागलं. त्यानं ती शर्यत तरीही पुरी केली आणि अँजिओग्राम काढला. त्याच्या मोठ्या हृदयधमन्यांपैकी अनेक धमन्या पुष्कळ प्रमाणात तुंबल्याचं आढळून आल्यामुळे त्याच्यावर अँजिओप्लास्टी करण्यात आली.

शस्त्रक्रियेनंतर छातीतल्या वेदना थांबल्या आणि त्यानं परत शर्यतीमध्ये भाग घ्यायला सुरूवात केली. सहा आठवड्यांनी एका शर्यतीत धावताना त्याच्या छातीत परत वेदना होऊ लागल्या आणि तो परत रूग्णालयात दाखल झाला. त्याच्यावर परत अँजिओप्लास्टी करण्याचा डॉक्टरांचा विचार होता. पण त्याच्या प्रमुख हृदयधमन्यांपैकी एक धमनी पूर्ण तुंबली असल्याचं लक्षात आल्यामुळे शस्त्रक्रियेचा विचार सोडून द्यावा लागला. त्यानंतर तो ऑर्निश यांच्या कार्यक्रमात दाखल झाला. कार्यक्रमात दाखल झाल्यावर सॅमनं त्याच्या जिवनशैलीत बदल करायला सुरूवात केली. कार्यक्रमात सुचवलेला आहार तो घेऊ लागला, धूम्रपान करेनासा झाला आणि मानसिक ताणाच्या हाताळणीसाठी सुचवलेल्या गोष्टीही तो केवळ यांत्रिकपणे करू लागला. पण सहा आठवड्यांनी त्यानं ताणाच्या हाताळणीसाठी आवश्यक त्या तंत्राचा सराव करण्याचं थांबवलं. कार्यक्रमात सुचवलेल्या मर्यादेत कितीही व्यायाम करायला हरकत नाही, मात्र व्यायाम करताना घड्याळ लावून चुरशीनं व्यायाम करायचा नाही असं डॉ. ऑर्निश यांनी त्याला सांगितलं होतं. कारण इतर कोणी नसलं तर सॅम स्वतःशीच स्पर्धा करतो आणि त्यातून ताण निर्माण होतो असं ऑर्निश यांच्या लक्षात आलं होतं. शर्यतीच्या यशापयशावर तो स्वतःची योग्यता ठरवत असे.

जीवनशैली बदलाच्या कार्यक्रमात सुचवल्याप्रमाणे आहार आणि व्यायाम यागोष्टी सॅम जरी पाळत असला तरी ग्रुप डीस्कशनमध्ये भाग घ्यायला आणि स्वतःच्या भावना उघड करायला, चर्चा कराला मात्र तो नकार देत असे. पहिल्या पहिल्यांदा जेव्हा तो थोडा बोलत असे, तेव्हा त्याच्या बहूतेक सगळ्या समस्यांसाठी तो त्याच्या मैत्रिणीला दोष देत असे. पुढे मग तो काही न बोलता गप्प बसून राहू लागला. या कार्यक्रमातले एक मानसतज्ञ डॉ. बिलिंग्ज यांना भेटायला तर त्यानं नकारच दिला.

आहाराचं पथ्य सॅम अतिशय काटेकोरपणे पाळत असल्यामुळे त्याच्या कोलेस्टेरॉलची पातळी २४९ वरून १२१ पर्यंत खाली आली. त्यामुळे त्याच्या छातीत दुखण्याचं प्रमाण खूप कमी झालं. कार्यक्रमात सामील होण्यापूर्वी नुसत्या चालण्यानंही त्याच्या छातीत दुखू लागायचं. नऊ महिन्यांमध्ये त्याच्या प्रकृतीत इतकी सुधारणा झाली की तो एका आठवडाभराच्या काळात शंभर मैल धावणं आणि सायकल चालवणं या दोन गोष्टी करू लागला. एवढ्या मोठ्या प्रमाणातल्या व्यायामानं सुध्दा त्याच्या छातीत दुखेनासं झालं.

पण हृदयविकाराला कारणीभूत ठरू शकणाऱ्या अधिक मूलभूत अशा बाबींकडे मात्र त्यानं दुर्लक्ष केलेलं होतं. ऑलिंम्पिक खेळाडू होण्याचं त्याचं स्वप्‍न होतं आणि ते साध्य करण्यासाठी तो अतिशय कष्टही करत असे. तरीसुध्दा तो ऑलिंम्पिक पर्यंत कधीच पोचू शकला नव्हता. ज्यामुळे आपलं मोठेपण, आपली विशेषता सिध्द होईल असं त्याला वाटत होतं ती गोष्ट साध्य करणात तो अपयशी ठरला होता. ते झाकण्यासाठी तो आपण ऑलिंम्पिकमध्ये भाग घेतल्याचं खोटचं सांगत असे. स्वतःची एक खोटीच प्रतिमा त्यानं निर्माण केली होती. स्वतःचा उनेपणा झाकण्यासाठी, प्रेम आणि आदर या गोष्टींना आपण पात्र आहोत असं दर्शवण्यासाठीचा त्याचा हा प्रयत्‍न होता. एकटेपणातून त्याचा हा खोटेपणा निर्माण झाला होता.

आपणच निर्माण केलेली ही प्रतिमा कायम राहावी म्हणून सॅमला सतत दक्ष राहावं लागे आणि त्यामुळे तो सतत सौम्य ताणाखाली वावरत असे. अर्थात या सगळ्या गोष्टी डॉ. ऑर्निश यांना पुष्कळ उशीरानं कळल्या. सॅमला कार्यक्रमात सामील करून घेताना ऑर्निश यांनी त्याला तो कार्यक्रमात असेपर्यंत कुठल्याही स्पर्धेत भाग घेऊ नये असे सांगितलं होतं. सुरूवातीला त्यानं ही अट पाळलीही होती पण काही काळानंतर त्यानं कुणाच्या नकळत सायकलिंगच्या आणि चालण्याच्या शर्यतीमध्ये भाग घ्यायला सुरुवात केली. ग्रुप डिस्कशनमध्ये तो सहसा सामिल होतच नसे. क्वचित एखादे वेळी तो हजर राही. अशाच एका डिस्कशनला तो हजर असताना त्या गटाच्या शिक्षकांनी रूग्णांना आपापल्या हृदयाचं चित्र-प्रत्येकाच्या कल्पनेत असलेलं काढायला सांगितलं. हृदयाचं दुखणं बरं करण्याच्या प्रयत्‍नात कल्पनाचित्रांचा वापर करण्याचा तो एक भाग होता. सॅमनं त्याच्या हृदयाचं जे चित्र काढलं त्यात हृदयाभोवती एक काळी भिंत काढली होती.

काळ्या भिंतीच्या आत बंदिस्त चित्राविषयी, स्वतःच्या एकटेपणाविषयी काही बोलायला किंवा चर्चा करायला मात्र तो तयार झाला नाही. त्यानंतर त्यानं परत कधी ग्रुप डिस्कशनमध्ये भागही घेतला नाही. सॅमनं कार्यक्रमात भाग घ्यायला सुरूवात केल्यानंतर दहा महिन्यांनी त्याला मृत्यू आला. तो मरण पावला त्यावेळी तो एका व्यायामशाळेत वल्हवण्याच्या यंत्रावर व्यायाम करत होता. पण तो नुसता व्यायाम नव्हता तर एका व्हिडिओ गेममधल्या वल्हवायच्या नौकांबरोबर त्याची स्पर्धा चालू होती. त्याच वेग जसा कमीजास्त होत असे तसा व्हिडिओमधल्या त्याच्या नौकेचा वेगही कमीजास्त होई. एक तासभर अशी स्पर्धा खेळल्यानंतर त्यानं १५० व्हिडिओ नौकांना शर्यतीत मागे टाकल्याचं त्यानं अभिमानानं सागिंतलं. मग तो व्यायामशाळेत विश्रांती कक्षात गेला आणि तिथे कोसळला. त्यावेळी तिथे एक हृदयतज्ञ उपस्थित होते. पण त्यांच्या उपचारांचा काहीही उपयोग न होता सॅमला मृत्यु आला.

सॅमच्या देहाची जेव्हा उत्तरीय तपासणी करण्यात आली तेव्हा त्याच्या एका हृदयधमनीमध्ये मोठी रक्तगाठ असल्याचं आणि दुसऱ्या एका हृदयधमनीला पेटका आल्याचं आढळून आलं. या पेटक्यामुळे धमनीच्या अस्तराला दुखापत होऊन किटणातून रक्तस्त्राव झाला होता. या गोष्टी तीव्र मानसिक ताणामुळे झाल्या असण्याची खूप शक्यता होती. व्यायामशाळेत सॅम जो व्यायाम करत होता तो इतक्या इर्षेनं, स्पर्धेच्या भावनेनं करत होता की, जणू काही व्हिडिओगेममधल्या त्याच्या जयापजयावर त्याचं जीवन-मरण अवलंबून होतं. दुर्दैवानं त्याच्यासाठी तो खरोखरच जीवनमरणाचा खेळ ठरला.

डॉ. ऑर्निश यांच्या कार्यक्रमात भाग घेतल्यानंतर हृदयविकारानं मृत्यू येणारा सॅम हा एकटाच रूग्ण होता. त्याच्या बाबतीत असा अकाली मृत्यू येण्याचं कारण डॉ. ऑर्निश जेव्हा खोलात जाऊन शोधू लागले तेव्हा त्यांच्या असं लक्षात आलं की त्यांच्या सुचनांप्रमाणे आहारात आणि शारीरिक व्यायामात सॅमनं बदल केला होता. पण मोकळेपणानं तो कुणाशी कधी बोलला नव्हता की स्वतःची स्पर्धावृत्ती त्यानं सोडली नव्हती. कोणताही व्यायाम तो इर्षेनंच करत असे आणि आपण ऑलिंम्पिकपर्यंत पोचल्याचं त्यानं खोटचं सांगितलं होतं. म्हणजे खेळातल्या नैपुण्यावर आपली लायकी अवलंबून आहे असं त्याला मनोमन वाटत होतं. आपली लायकी, आपली योग्यता ही एखाद्या बाह्य गोष्टीवर, ती गोष्ट घडण्या न घडण्यावर किंवा एखाद्या व्यक्तीवर, त्या व्यक्तीकडून मिळणाऱ्या प्रेमावर अवलंबून असली की ती गोष्ट, ती घटना, ती व्यक्ती यांना आपल्या आयुष्यात प्रचंड महत्वाचं स्थान मिळतं आणि आपलं सुखदुःख, आपली आशा-निराशा या गोष्टी त्या घटनेवर किंवा त्या व्यक्तीवर अवलंबून राहतात. आपली स्वतःची योग्यायोग्यता आपण तिच्या मापानं मोजू लागतो आणि मग आपली योग्यता टिकवून ठेवण्यासाठी धडपड, स्पर्धा, ईर्षा आणि सततचा मानसिक ताण सुरू होतो. सॅमच्या बाबतीत असचं घडलं होतं.

एखाद्या स्पर्धेमधल्या जयापजयावर सतत स्वतःची योग्यता ठरवणं हे त्या यशाला आपल्या आयुष्यात प्रचंड महत्व देणं आहे. त्याच्यावर आपलं सुखदुःख अवलंबून ठेवणं आहे. असं केलं की त्या एकाच गोष्टीभोवती आयुष्य फिरत राहतं. तेचं आपलं जीवनसर्वस्व बनतं. ही चूक आहे आणि ती आपण करता कामा नये असं लक्षात आलं तर इर्षेच्या या पकडीतून माणूस बाहेर पडू शकतो. अणिक आनंदी होऊ शकतो. एवढचं नव्हे तर त्याची कार्यक्षमताही वाढू शकते. डीन ऑर्निश यांनी उध्दृत केलेलं माईक रीड या गोल्फरचं उदाहरण त्या दृष्टीनं उद्‍बोधक आहे.

माईक रीड हा प्रसिध्द अमेरिकन गोल्फमधलं नैपुण्य वाखाणण्याजोगं होतं. असं असूनही तो स्पर्धेत कधीच विजयी होत नसे. एखादी स्पर्धा तो हरला की त्याची मित्रमडंळी गमतीनं त्याला चिडवत. काही परिचित आणि अपरिचितही त्याला सहानुभुतीच्या तारा पाठवत. कारण त्याचा खेळ फार चांगला होता हे सर्वांना मान्य होतं. मित्रांच्या आणि इतरांच्याही सहानुभुतीमुळं माईक आणखी सराव करत असे आणि अधिक ईर्षेनं पुढच्या स्पर्धेत भाग घेत असे. आणि त्या स्पर्धेतही हरत असे. असं वर्षानुवर्ष चालू होतं. त्याचं सगळं आयुष्य गोल्फभोवती फिरत होतं. पण त्याला हवं होतं ते यश काही मिळत नव्हतं. हळुहळू माईकचं स्पर्धेतलं अपयश हा चेष्टेचा विषय राहिला नाही. तो स्पर्धा हरल्यानंतर गमतीनं काही बोलण्याऐवजी त्याचे मित्र संकोचानं त्याची नजर चुकवू लागले. आपल्या बाबतीत असं का होतं हे माईकला कळत नव्हतं. त्यानं आणि त्याच्या पत्‍नीनं बराच विचार केला. पण त्यांना काही कारण सापडेना. शेवटी स्पर्धेतलं अपयश त्यांनी मनोमन स्वीकारून टाकलं. त्यासाठी मानसिक त्रास करून घ्यायचा नाही असं ठरवलं. आणि लगेचच पुढची गोल्फ टूर्नामेंट त्यानं जिंकली!

मानसिक ताण हलका करण्यासाठी दुसऱ्याजवळ बोलणं, आपलं मन मोकळं करणं, चर्चा-संवादामध्ये भाग घेणं असे उपाय करता येतात. पण कित्येकदा या गोष्टी करायला रूग्णांची मनापासून तयारी नसते.

स्वतःच्या भावना दडपून ठेवणं, अगदी जवळच्या माणासांपाशीही आपलं मन मोकळं न करणं या गोष्टींची त्यांना वर्षानुवर्षाची सवय झालेली असते. स्वतःच्या भावनाभोवती म्हणजेच स्वतःच्या हृदयाभोवती त्यांनी जणू काही एखादी संरक्षक भिंत उभारलेली असते. अशी भिंत उभी करण्यासाठी पुर्वायुष्यात काही कारणंही घडलेली असू शकतात. भावना व्यक्त केल्यावर त्या भावनांचा अव्हेर झालेला असतो, कधी कुचेष्टा झालेली असते, तर कधी एखाद्याला दुसऱ्याचा रागही ओढवून घ्यावा लागलेला असतो. अशा प्रकारचा प्रतिसाद दुखःद असतो आणि तो परत परत अनुभवाला येऊ लागला की आपल्या भावना मनात झाकून ठेवायला ती व्यक्ती शिकते. हळुहळू एक संरक्षक भिंतच आपल्या हृदयाभोवती ती बांधत जाते. त्यामुळे दुःखकारक अनुभवापासून, तिचं रक्षण होतं. पण त्याचबरोबर मनातल्या भावना मनातच कोंडून राहतात.

कित्येकदा तर आपल्या मनात काय भावना आहेत हेही त्या व्यक्तीला जाणवेनासं झालेलं असतं. केवळ इतरांपासून नव्हे तर स्वतःपासून, स्वतःच्या भावनांपासूनही ती व्यक्ती तुटलेली असते. एकटी पडलेली असते. हा एकटेपणा तीन पातळ्यांवरच्या तुटलेपणामुळे असतो.

  1. स्वतःपासून (स्वतःच्या भावनांपासून) तुटलेपणा
  2. इतरांपासून तुटलेपणा
  3. परम स्वत्वापासून (स्वतःच्या परम स्वरूपापासून, यालाच ईश्वर, शक्ती, अल्ला, गॉड असं म्हटलं जातं असावं) तुटलेपणा. हृदयविकाराच्या दृष्टीनं एकटेपणा, तुटलेपणा फार धोकादायक ठरू शकतो.

शरीरातल्या सर्व रक्तवाहिन्यांच्या भिंती उलगडून सपाट केल्या, (एखादी रबरी नळी उभी चिरून तिचं रबर सपाट केल्याप्रमाणे) तर या भिंती ६०,००० ते ७०,००० चौ. फूट जागा व्यापतील आणि एका फुटबॉल मैदानाला त्यांचं आच्छादन होऊ शकेल.